Januar 2025. godine
Rat u Gazi, koji se protekle zime okategorisao kao jedna od najdužih faza otvorenog oružanog sukoba između Izraela i Hamasa, pretvorio se u regionalnu krizu, koja daleko prevazilazi granice palestinske enklave, preteći da u potpunosti izmeni balans moći na nivou Bliskog istoka. Umesto jednog izolovanog konflikta, mi danas svedočimo jednoj sistemskoj bezbednosnoj problematici, u kojoj učešće uzimaju, pored Izraela i Hamasa, kao aktera iz palestinskih redova, i IR Iran, libanski Hezbolah, šiitske milicije aktivne u Siriji i Iraku, te Huti iz Jemena. Naročito uloga Teherana postala je ključni faktor u redefinisanju balansa moći na nivou regiona, dok Hezbolah nastavlja da vrši ulogu instrumenta strategije vršenja pritiska bez stupanja u totalni rat, iako svi akteri u biti gravitiraju ka istom.
Indikativno je da Teheran, rukovodeći mrežom savezničkih aktera – od Hamasa, do Hezbolaha i Huta, u okviru svog koncepta „osovine otpora“, nije nastojao i ne nastoji i dalje da izazove sveobuhvatan regionalni rat. Ključni cilj Teherana nije potpuno uništenje Izraela, već demonstracija sile i ukazivanje na činjenicu da svaki napad na bilo kog proiranskog aktera iz redova „osovine otpora“ – što kontinuirani napadi Izraela na Hezbolah u biti jesu – može izazvati lančanu reakciju, slabeći Izrael na više frontova.
Takav koncept Irana vrši nekoliko funkcija u sveobuhvatnoj strategiji delovanja na nivou regiona. Na političkom nivou, indikativno je da Iran, reagujući na stradanja Palestinaca u okviru intenziviranja sukoba Izraela i Hamasa počev od 7. oktobra 2023. godine, sebe projektuje kao zaštitnika palestinskog pitanja u islamkog svetu, dok na regionalnom nivou, Teheran osigurava jačanje svog položaja – a ujedno i uticaja! – u Libanu, Siriji i Iraku, istovremeno nastojeći da ograniči američke inicijative u Zalivu. Na kraju, aktivno učešće Teherana u sukobu u Gazi ima i svojevrsnu ulogu odvraćanja, ukazujući na taj način Izraelu i Sjedinjenim Američkim Državama da, aktiviranjem jednog žarišta u Gazi, to jest, njegovim intenziviranjem, stavljaju sebe u poziciju balansiranja između više potencijalnih žarišta odjednom, obzirom na jako prisustvo proiranski orijentisanih aktera širom Bliskog istoka.
Upravo u tom kontekstu iranski raketni napadi na Izrael, izvođeni u nekoliko navrata počev od oktobra 2024. godine, predstavljaju oblik simbolične, ali pažljivo dozirane eskalacije sukoba. Njihov projektovani efekat nije bio čisto vojnog karaktera, već prvobitno diplomatsko-psihološki, realizovan u cilju ukazivanja Izraelu i SAD na činjenicu da Iran ne samo da ima kapacitet i mogućnosti da odgovori na napade, već i da i te kako ume da kontroliše svoje saveznike. Kao jasan primer „kontrole saveznika“ ističe se Hezbolah, koji se tokom proteklih meseci translirao u svojevrsnu kritičnu polugu u izraelsko-iranskoj „igri živaca“, kreirajući napadima ograničenog intenziteta na sever Izraela izraženu tenziju duž libanske granice, time sprečavajući Izrael da u potpunosti koncentriše snage i aktivnosti isključivo prema Gazi.
Pored toga, na političkom nivou, vredno je pomenuti da je sada ubijeni lider Hezbolaha, Hasan Nasrala, od početka angažovanja ove grupe prema Izraelu, nastojao da predstavi njeno delovanje kao „akt solidarnosti“, a nikako kao tendenciju ka uvođenju palestinskog (ali i libanskog!) društva u stanje „totalnog rata“. Upravo ta umerena retorika i odolevajuća dinamika čini Hezbolah centralnim elementom regionalne strategije Irana, ukazujući na činjenicu da učešće Hezbolaha, zapravo, nije motivisano solidarnošću i podrškom Hamasu, već nastojanjima da se Izrael drži rastrzan na više frontova, u stanju kontinuirane borbene gotovosti i psihološkog opterećenja. S druge strane, Liban, kao kolevka Hezbolaha, podeljen je između solidarnosti sa Gazom i straha od ponovnog razbijanja libanske države, posebno imajući u vidu da aktuelna ekonomska kriza i nestabilna politička struktura čine da svaka nova eskalacija ima potencijal da destabilizuje državu na unutarpolitičkom planu.
Na nivou regiona, ali i na međunarodnom nivou, indikativno je da su arapske zemlje, predvođene Saudijskom Arabijom i Egiptom, zauzele poziciju uzdržanog posredovanja, pri čemu je normalizacija odnosa između Rijada i Tel Aviva, inicirana u septembru 2024. godine, faktički zamrznuta. Zapadni blok, predvođen SAD, američkim vojnim prisustvom u istočnom Mediteranu i Crvenom moru ukazuje na postojanje straha od proširenja konflikta; Rusija nastoji da iransku politiku iskoristi kao polugu protiv Zapada, dok Kina kontinuirano insinuira značaj „diplomatije stabilnosti“, a sve u cilju zaštite sopstvenih energetskih interesa.
Iz svega navedenog, jasno se da zaključiti da su Iran i Hezbolah proteklih meseci kategorički potvrdili novu paradigmu regionalne moći, koja glasi: nije nužno neophodno pobediti u ratu kako b i se oblikovala nova bezbednosna realnost. Naime, kontrolisana eskalacija sukoba, geografski dobro raspoređeni saveznici i implementacija asimetrične strategije osigurali su Teheranu šansu da redefiniše dinamiku bliskoistočne krize, bez stupanja u otvoreni sukob sa Tel Avivom. Međutim, ovaj balas je krajnje nestabilan: svaki incident većeg obima može trajno narušiti postojeću krhku ravnotežu i uvući čitav region u širi – i haotičniji sukob. Ipak, za sada, Iran i Hezbolah ostaju svojevrsni „strateški kreatori nestabilnosti“ u sistemu koji više nema centar, već samo koncentrične krugove krize.
Autor: Tanja Kazić