Februar 2026.
Rat u Siriji, koji je započeo 2011. godine kao spontani društveni i politički protest protiv režima Bašara al-Asada, ubrzo se transformisao u višeslojni sukob, u kojem su se preplitali lokalni, regionalni i globalni interesi, stvarajući pogodnu klimu za ekspanziju ekstremističkih organizacija, a naročito takozvane „Islamske države“ (engl. Islamic State – IS), koja je zaključno sa 2019. godinom preuzela kontrolu nad velikim delom Sirije i Iraka. U martu 2019. godine, kurdske „Sirijske demokratske snage“ (engl. Syrian Democratic Forces – SDF), uz podršku međunarodne koalicije, predvođene Sjedinjenim Američkim Državama, okončale su petogodišnju vladavinu „kalifata“ „Islamske države“, pri čemu je pitanje preživelih terorista, ali i stranih terorističkih boraca (engl. foreign terrorist fighters – FTF) postalo ključno. U tom kontekstu, formirani su pritvorni centri i zatvori za uhapšene borce, među kojima su najznačajniji centralni zatvori Al-Sinaa i Al-Hasaka u Hasaki, te zatvor „Tabka“ (Tabqa), u kojima su pritvarani uglavnom muškarci za koje je potvrđeno da su uzeli aktivno učešće u borbama i drugim logističkim i „pozadinskim“ aktivnostima „Islamske države“. Paralelno sa navedenim, sproveden je i transfer određenog broja stranih terorističkih boraca (oko 5.700 njih) u zatvore i pritvorne jedinice na teritoriji susednog Iraka, u cilju rasterećenja lokalnih kapaciteta i smanjenja koncentracije ekstremista. Upravo u sklopu te strategije, formirani su i prihvatni centri zatvorenog tipa za članove porodica naročito stranih terorističkih boraca, među kojima su najpoznatiji kampovi Al-Hol, situiran u istoimenom gradu, u blizini granice sa Irakom, te kamp Al-Rodž (Al-Roj) u Hasaki. Navedeni kampovi postali su ključni mehanizam u okviru implementacije mera prevencije (ali, nažalost, pre svega upravljanja i saniranja) radikalizacije, fokusirajući se na žene i decu kao potencijalne prenosioce ideologije „Islamske države“ izvan njene kolevke, ali i sprečavanja otvaranja bilo kakve mogućnosti za pristupanje drugim militantnim i ekstremističkim mrežama u regionu i šire.
Od navedena dva, upravo kamp Al-Hol predstavlja epicentar kompleksne transnacionalne bezbednosne dileme, usled činjenice da je isti do nedavno bio dom oko 6.500 stranih državljana iz 44 države, a ukupno oko 23.500 lica, za koje je utvrđeno da su, na ovaj ili onaj način, uzeli aktivno učešće u „radu“ nekadašnje „Islamske države“, kao i da, u većini slučajeva, u stavovima i ideologiji propagiranoj od strane ove terorističke organizacije ne vide ništa pogrešno. Po naglom i nekoordinisanom povlačenju kurdskih „Sirijskih demokratskih snaga“ 20. januara 2026. godine, detektovano je više slučaja masovnih bekstva iz navedenog kampa. Prema navodima sirijskih snaga bezbednosti, duž 17 kilometara ograde kampa, detektovano je barem 138 proboja, što otvara mogućnost da je barem toliko lica napustilo kamp i uputilo se u nepoznatim pravcima, a vrlo verovatno putem svojih domovina, koje se neretko nalaze u srcu Evrope. Na njihovom putu ka Evropi, stoji Zapadni Balkan.
Istorija nas uči da je u ranijem periodu Zapadni Balkan poslužio kao tranzitna zona legalnih, a težišno ilegalnih migracija prema Evropskoj uniji, što potonji potencijalni beg više lica, pod pretpostavkom da su u pitanju strani državljani, ukazuje na značaj praćenja ovog događaja iz bezbednosnog konteksta. U prvom planu nalazi se pitanje mogućnosti detekcije kretanja navedenih lica preko teritorija država Zapadnog Balkana; u drugom, potencijal da novi sirijski režim pokreće pitanje repatrijacije „kritične mase“ stranih terorističkih boraca i njihovih porodica ka državama porekla, među kojima su i države našeg regiona. U trećem scenariju, nestabilno upravljanje kampovima i haotični trasferi preko kontrolisanih i nekontrolisanih zona imaju potencijal da za ovaj deo „kritične“ populacije otvori prostor da planirano izbegnu nastavak života u kampovima i presele se u teritorije u neposrednoj blizini poroznih granica, što će direktno uticati na bezbednosne procese u regionu, a zatim i svim drugim regionima koji se nalaze na putu ka Evropi, među kojima je i Zapadni Balkan. Imajući u vidu da se tri države Balkana – Bosna i Hercegovina, Severna Makedonija i Crna Gora, kao i teritorija AP Kosova i Metohije, nalaze u top deset po broju stranih terorističkih boraca, a da se na teritoriji Sirije trenutno nalazi oko 8.500 stranaca, pretnja od aktiviranja – ali i formiranja novih „terorističkih ćelija“ duž ove trase – apsolutno je realna.
Masovna bekstva iz kampa Al-Hol i srodnih objekata svakako se ne smeju percipirati samo kao lokalni incident, već prvenstveno kao signal postojanja jednog šireg, transnacionalnog bezbednosnog problema, koji ima potencijala da direktno utiče na Evropu, a samim tim i na Zapadni Balkan. Upravo zbog toga, možemo reći da aktuelna situacija ukazuje na postojanje višeslojne ranjivosti u upravljanju i kontroli nad stranim terorističkim borcima i njihovim porodicama na teritoriji Sirije i Iraka, iz čega možemo izvesti zaključak da je prisutna izražena ograničenost kada je reč o kapacitetima detekcije prekograničnih kretanja. Iz toga sledi da je mogućnost transfera i redistribucije maliciozne ideologije i operativnog iskustva „Islamske države“ duž migrantskih ruta, preko Zapadnog Balkana, te a Evropi. Obzirom na poreklo aktuelnog sirijskog režima i njegovu ustrojenost u ekstremistički nastrojenim strujama na teritoriji te zemlje, kao i indikativne slabosti u kontroli samih stranih terorističkih boraca i članova njihovih porodica, očekuje se da će se u narednom periodu stvoriti neophodnost za promišljenom i organizovanom repatrijacijom stranih državljana u zemlje porekla, radi izbegavanja potencijalnih „kriza“ i eventualnih pojava novih „terorističkih ćelija“ i usamljenih vukova (engl. lone wolves) koji će svojim destruktivnim tendencijama nastojati da destabilizuju evropsko tlo.
Autor: Tanja Kazić