Februar 2025.
Balkan je istorijski bio raskrsnica moći, ali u digitalnom dobu prerasta u laboratoriju za novi tip nadmetanja – onaj u kojem se sukobi ne vode oružjem, već podacima, algoritmima i narativima. Veštačka inteligencija, prvobitno razvijena kao alat tehnološkog progresa, danas funkcioniše kao sofisticirani mehanizam uticaja, dizajniran da oblikuje javnu percepciju i preusmeri tokove političke energije. U regionu koji pati od slabog institucionalnog firewall-a, ograničene medijske autonomije i krhke političke transparentnosti, efekti te transformacije postaju sve uočljiviji.
Tokom 2024. godine, zabeležen je porast upotrebe generativnih tehnologija u političkoj komunikaciji širom sveta, pa tako i širom Zapadnog Balkana. Od veštački konstruisanih izjava političara do duboko simuliranih video materijala, propagandni sistem se preselio iz štampe u digitalni kod. Granica između stvarnog i programiranog postaje nejasna, a Balkan – idealan test-poligon za eksperimente u „algoritamskoj politici“.
Ključni problem nije sama tehnologija, već njena primena u sistemima sa ograničenim institucionalnim kapacitetima i delimično kontrolisanim medijskim okruženjem. U Srbiji, Bosni i Hercegovini i Severnoj Makedoniji primećuje se sve veći broj automatizovanih naloga koji distribuiraju sadržaj u skladu sa spoljnopolitičkim interesima ili lokalnim kampanjama. Ti digitalni kanali nisu samo sredstva informisanja; oni su arhitektura uticaja. Algoritmi koji ih pokreću uče, prilagođavaju se i ciljano jačaju polarizaciju. Umesto dijaloga, javni prostor postaje mreža kratkih spojeva između emocije i reakcije. Veštačka inteligencija time postaje instrument programiranja stavova, a ne samo produkcije lažnih narativa.
U geopolitičkom smislu, Balkan funkcioniše kao periferni čvor globalne mreže moći. Rusija i Kina ulažu u medijsku i digitalnu infrastrukturu regiona, kombinujući tehničku saradnju sa političkim interesom. Zapad, predvođen Evropskom unijom i Sjedinjenim Državama, reaguje kroz pokušaje standardizacije etičkih okvira i regulative. U praksi, region se nalazi između dva modela digitalnog upravljanja: jednog koji koristi enkripciju moći radi stabilnosti i drugog koji insistira na transparentnosti kao obliku digitalnog suvereniteta. Rezultat je sistemska dvosmislenost, u kojoj se veštačka inteligencija koristi istovremeno kao sredstvo nadzora i kao oruđe demokratizacije.
Dok Evropska unija ubrzano sprovodi AI Act, većina zemalja Zapadnog Balkana ostaje bez jasnih protokola nadzora i verifikacije. Nedostatak regulatornih struktura i tehničke ekspertize otvara prostor za neometanu manipulaciju digitalnim sadržajem. Ta „siva zona“ nije samo praznina u zakonodavstvu, već i ranjiv sloj u kojem algoritmi preuzimaju ulogu političkih operatera. Akademska i istraživačka zajednica u regionu i dalje nema dovoljan pristup resursima i saradnji, što stvara zavisnost od spoljašnjih tehnoloških sistema i smanjuje mogućnost razvoja domaćih rešenja. Ironično, upravo ta zavisnost povećava rizik od spoljnog uticaja i smanjuje kapacitet za zaštitu digitalnog suvereniteta.
Balkansko iskustvo s algoritamskom propagandom funkcioniše kao rani indikator za ostatak Evrope. Ako institucije ne uspostave mehanizme digitalne otpornosti, demokratija može postati talac sopstvene tehnološke evolucije. U društvima čiji je politički kod već kompromitovan partijskim interesima, veštačka inteligencija ubrzava postojeće greške u sistemu. Ipak, ako se region odluči za model transparentnosti, ulaganje u medijsku pismenost i razvoj etičkih okvira za primenu tehnologije, postoji mogućnost da Balkan postane primer otpornosti, a ne eksperimenta. To je osnovna dilema 2025. godine – da li će Balkan ostati zona za testiranje tuđih algoritama moći, ili će, pak, sam pisati svoj digitalni kod.
Autor: Aleksandar Stanković