Novembar 2025.
Hamas i Hezbolah predstavljaju dve uticajne organizacije koje su decenijama oblikovale političku, vojnu i društvenu dinamiku Bliskog istoka. Njihov uspon odražava specifične istorijske i geopolitičke okolnosti, a njihove metode i ciljevi evoluirali su paralelno sa talasima regionalnih kriza i promenama u globalnim odnosima moći. Često posmatrani kao „dve strane istog novčića“, uprkos značajnim ideološkim razlikama, oba pokreta su u savremenim analizama predstavljena pre svega kao izvori nestabilnosti i ekstremizma. Ipak, njihova stvarna uloga i razvoj ukazuju na složeniji proces političkog ukorenjivanja, društvene mobilizacije i adaptacije na asimetrične konflikte u okruženju stalnog pritiska.
Eskalacija sukoba između Hamasa i Izraela 7. oktobra 2023. godine donela je novi talas koordinacije između ova dva aktera. Izraelske operacije u Gazi neposredno su pratile i pojačane aktivnosti Hezbolaha iz južnog Libana, čime je destabilizovana severna izraelska granica i otvoren prostor za širi regionalni konfliktni ciklus. U danima nakon početnih udara, ubijeni lider Hezbolaha Hasan Nasralah u svojim poslednjim javnim obraćanjima pozivao je na konsolidaciju tzv. „ose otpornosti“ – mreže iranskih saveznika, uključujući Hamas – sa ciljem jačanja pritiska na Izrael i proširivanja zone operacija. Nasralahova retorika predstavljala je kontinuitet dugogodišnjeg strateškog okvira saradnje, uprkos razlikama između dve organizacije, i postavila temelje za novu fazu koordinisanih akcija.
Hezbolah je nastao 1982. godine tokom izraelske invazije na Liban, u operaciji „Mir za Galileju“. Pod snažnim uticajem Islamske Republike Iran i uz direktnu uključenost pripadnika Islamske revolucionarne garde, organizacija se formirala kao militantni šiitski pokret čiji je primarni cilj bio otpor izraelskoj okupaciji juga Libana i širenje ideologije inspirisane iranskom revolucijom 1979. godine. Iran je bio ključan u vojnom, finansijskom i logističkom oblikovanju Hezbolaha, a ta veza ostala je osovina njegovog političkog i bezbednosnog delovanja.
Uz vojnu komponentu, Hezbolah je gradio obimnu mrežu socijalnih usluga: bolnice, škole, elektrodistribuciju i humanitarnu infrastrukturu. Ove institucije postale su stubovi njegove lokalne legitimacije. U Libanu, gde je šiitska zajednica decenijama bila politički i ekonomski marginalizovana, Hezbolah se pozicionirao kao zaštitnik i garant bezbednosti, a ne samo kao oružana formacija. Ovaj socijalni sloj razvojnog modela ostao je ključno sredstvo mobilizacije i političkog uticaja.
Hamas je nastao 1987. godine tokom Prve intifade, kao ogranak Muslimanskog bratstva u Gazi. U ranim fazama, fokus je bio na socijalnom i verskom radu – izgradnji škola, bolnica i humanitarnih centara – što mu je omogućilo da brzo zadobije poverenje Palestinaca koji su živeli u uslovima duboke socioekonomske deprivacije. Militarizacija je usledila ubrzano tokom intifade, nakon čega je i formalizovana u „Povelji Hamasa“ iz 1988. godine, dokumentu koji određuje ideološki okvir pokreta, uključujući odbacivanje izraelske državnosti i poziv na borbu za oslobođenje čitave Palestine. U narednim godinama, Hamas prelazi na akcije gerilskog tipa, uključujući raketne napade i samoubilačke operacije.
Obe organizacije nastale su kao odgovor na izraelsku okupaciju – Hezbolah na okupaciju južnog Libana, Hamas na okupaciju Gaze i Zapadne obale. Njihov narativ otpora počiva na legitimacionoj matrici političke borbe, kulturnog identiteta i religijske motivacije. U operativnom smislu, obe koriste gerilske taktike, raketne i diverzantske napade, kao i širok spektar tehnika asimetričnog ratovanja, što im omogućava preživljavanje i adaptaciju u uslovima nadmoći protivnika.
Istovremeno, razvoj obe organizacije odlikuje snažna socijalna komponenta. Hezbolah je izgradio najrazgranatiju paralelnu socijalnu strukturu u Libanu, dok Hamas, iako u manjem obimu, ostaje ključni pružalac socijalnih i humanitarnih usluga u Gazi. Ove aktivnosti su osnova njihove lokalne popularnosti i važne tačke socijalne kontrole.
Razlike između aktera najuočljivije su na ideološkom i konfesionalnom nivou. Hamas je sunitski pokret ukorenjen u ideologiji Muslimanskog bratstva, dok je Hezbolah šiitska organizacija čvrsto povezana sa Iranom i doktrinarnim okvirom Revolucionarne garde. Iako su odnosi između dve organizacije prolazili kroz faze zahlađenja, posebno tokom sirijskog građanskog rata, antiizraelski okvir i iranska regionalna strategija postupno su ih ponovo približili. Posebno nakon 2023. godine, formiran je funkcionalan model koordinacije koji prevazilazi verske i ideološke razlike.
Ove razlike strukturišu njihove metode delovanja. Hezbolah raspolaže sofisticiranijom vojnom infrastrukturom, uključujući precizno navođene rakete, dronove i hijerarhijsku komandnu mrežu. Hamas se oslanja na improvizovane eksplozive, mrežu tunela i rakete srednjeg dometa, uz povremene diverzantske akcije. Od eskalacije sukoba 7. oktobra 2023. Godine, Hezbolah je sprovodio koordinisane udare na sever Izraela, dok je Hamas koncentrisao delovanje na raketne napade iz Gaze i operacije infiltracije.
Na političkom planu, dve organizacije imaju različite pozicije. Hamas je 2006. godine došao na vlast u Gazi, ali je međunarodno izolovan i suočen sa sankcijama. S druge strane, Hezbolah je duboko integrisan u libanski politički sistem – poseduje poslanike, utiče na formiranje vlada i predstavlja ključnog aktera u državnim institucijama. Ova razlika utiče na njihove kapacitete da generišu dugoročne političke koristi iz vojnih dejstava i oblikuju širi regionalni poredak.
Kumulativno posmatrano, Hamas i Hezbolah ostaju dva najuticajnija aktera savremenih bliskoistočnih kriza. Njihove putanje razvoja, načini mobilizacije i obrasci saradnje ukazuju na to da će njihovo delovanje nastaviti da određuje konture budućih sukoba i pravce regionalnih transformacija, pri čemu strateški okvir postavljen pre likvidacije Hasana Nasralaha nastavlja da oblikuje odnose u „osi otpornosti“ i nakon njegove smrti.
Autor: Tanja Kazić