April 2025.
Godinama nakon što je „Islamska država“ (ID) izgubila poslednje uporište u Baguzu (mart 2019), njeni simboli, taktike i organizacione ćelije ponovo vaskrsavaju u južnoj, centralnoj i istočnoj Siriji. I dok je svetska pažnja usmerena ka ratu u Ukrajini i novoj konfiguraciji moći u Evroaziji, u Siriji se odvija proces koji ukazuje na činjenicu da, u eri novog sirijskog režima nakon decenija vladavine porodice al-Asad, danas svedočimo „Islamskoj državi“ koja biše nije „vojna organizacija bez striktno definisane teritorije“, već hibridna mreža sa sve složenijim izvorima finansiranja i lokalnim savezništvima.
Ponovno intenziviranje aktivnosti „Islamske države“ krajem 2024. godine i početkom 2025. godine rezultat je kombinacije strukturalnih slabosti države, lokalnih konflikata i spoljnopolitičke fragmentacije regiona. Iako se radi o drugačijoj, manje centralizovanoj organizaciji u odnosu na „Kalifat“ iz 2014. godine, adaptacija ove organizacije na nove uslove ukazuje na dugoročni potencijal za destabilizaciju, naročito u trouglu Deir el-Zor-Homs-Raka.
Revitalizacija aktivnosti „Islamske države“ u Siriji ne odvija se kroz klasičnu formu zaposedanja teritorije, već kroz model uspostavljanja „pokretnih ćelija“, koje koriste „prazne prostore“ između zona pod kontrolom novog sirijskog režima, Rusije, Irana i Sirijskih demokratskih snaga (SDF). Naime, iako se „Islamska država“ od 2019. godine smatra „pobeđenom“, od 2023. godine, beleži se porast broja napada na sirijske snage u pustinji Badija. Iako se radi pretežno o ograničenim akcijama, njihova geografska raspršenost ukazuje na činjenicu da „Islamska država“ više nije samo organizacija koja „preživljava“, već zapravo mreža koja ponovo testira državni suverenitet Sirije.
Logistički centri „Islamske države“ pozicionirani su pretežno u pustinjskim zonama, u istočnom delu Homsa i duž granice sa Irakom, gde je nadzor ograničen, a uslovi za krijumčarenje nafte i naoružanja odlični, čime se stiču uslovi za formiranje stabilnog dotoka finansija za ovu terorističku organizaciju. Pojedini izveštaji US iz 2024. godine ukazuju na to da se u ovoj zoni kreće oko 2.500 aktivnih boraca, ali je njhova mreža podrške – finansijska, obaveštajna i logistička, prilično jaka.
Naime, ponovno uspostavljanje kanala za krijumčarenje nafte, naoružanja i drugih dobara od značaja u zapadnom delu Badije koristi se delom za izvoz u Irak, čime se ubira direktan prihod, ali i za finansiranje lokalnih milicija. Takav model „dekontrolisane ekonomije rata“ omogućava „Islamskoj državi“ da preživi bez vidljivog komandnog centra i bez potrebe za klasičnim teritorijalnim upravljanjem.
Ključni faktor ponovnog uzdizanja „Islamske države“ ne leži u snazi ove terorističke organizacije, već u slabosti same države. Sirijom sada formalno upravlja novi predsednik Ahmed al-Šaara, ali je njegov režim u suštini nastavak stare strukture moći, samo u nešto mekšem obliku i uz prividne reforme. Iako se predstavlja kao „post-ratni“ lider koji želi demokratizaciju i repatrijaciju stranih boraca, sistem ostaje duboko zavisan od spoljne vojne podrške, pre svega Rusije i Irana. Administracija i dalje funkcioniše kroz mrežu lokalnih posrednika, pokroviteljstva i korupcije. Na istoku zemlje, Sirijske demokratske snage (SDF), koje podržavaju Sjedinjene Države, suočavaju se sa sve većim nezadovoljstvom arapskog stanovništva, što „Islamska država“ vešto koristi kao instrument za regrutovanje i obnavljanje svojih ćelija.
Obnavljanje odnosa između turskih i sirijskih zvaničnika tokom 2024. godine nije dovelo do koordinisane akcije u borbi protiv terorizma, već je samo dodatno usložilo odnose na severu zemlje. U takvom ambijentu, „Islamska država“ deluje kao „simptom anarhije“ – manji igrač koji preživljava zahvaljujući neuspehu većih.
I dok Zapad ostaje fokusiran na istočnu Evropu i Indo-Pacifik, uz marginalno posvećivanje pažnje sukobu na relaciji Izrael-Palestina (ili Izrael-Iran), bliskoistočna bezbednosna dinamika postaje sve više regionalizovana. Sjedinjene Američke Države zadržavaju ograničeno prisustvo u istočnom delu Sirije, ali bez jasne strategije za postkonfliktnu stabilizaciju. S druge strane, Rusija, opterećena ratom u Ukrajini, sve češće prepušta izvođenje operacija protiv „Islamske države“ iranskim snagama i režimskim jedinicama, čime se stvara prostor u ojem se terorističke ćelije kreću između različitih zona uticaja, ne suočavajući se sa integrisanim odgovorom.
Pored toga, registrovano je i obnavljanje veza između lokalnih kriminalnih grupa i ekstremističkih mreža u Siriji, Iraku i Jordanu, što ukazuje na činjenicu da „Islamska država“ više nije samo puka teroristička organizacija, već jedna svojevrsna platforma za samoorganizaciju marginalizovanih grupa. Taj proces je naročito izražen u oblastima gde je državna infrastruktura uništena, a ekonomski oporavak minimalan.
Na kraju, povratak „Islamske države“ i njeno postojanje u 2025. godini ne treba posmatrati kao „renesansu“ jednog „kalifata“, već pre kao evoluciju jedne ideje – prilagođene uslovima hroničnog raspada države i fragmentacije regiona. Njena strategija više nije usmerena na osvajanje, već na opstanak: infiltraciju, kriminogenu ekonomiju i psihološki uticaj. Iz svega navedenog, izvlači se jasan zaključak da bez sveobuhvatne rekonstrukcije države i uključivanja lokalnih zajednica u procese osiguravanja bezbednosti i upravljanja, „Islamska država“ će nastaviti da funkcioniše kao nevidljivi akter sirijskog konflikta. Povratak „Islamske države“ nije povratak snage – već povratak praznine koju država nije uspela da popuni.
Autori: Tanja Kazić, dr Violeta Rašković Talović